Το «Πολυτεχνείο» της Πάτρας (1973): Η μυστική συνάντηση 40 φοιτητών στον σιδηροδρομικό σταθμό και η εξέγερση που ξεσήκωσε την αχαϊκή πρωτεύουσα


 Πέμπτη 15 Νοεμβρίου 1973. Η ώρα πλησιάζει έντεκα το βράδυ και στο κέντρο της Πάτρας, στο κτίριο του Πανεπιστημίου επί της οδού Κορίνθου, επικρατεί αναβρασμός. Εκατοντάδες φοιτητές έχουν καταλάβει τις αίθουσες του εκπαιδευτικού ιδρύματος, έχουν αναρτήσει πανό με αντιδικτατορικά συνθήματα και προσπαθούν να οργανώσουν τη διανυκτέρευσή τους. Ορισμένοι γράφουν προκηρύξεις, άλλοι μεταφέρουν τρόφιμα και κουβέρτες, ενώ μια μικρή ομάδα καταβάλλει πυρετώδεις προσπάθειες για να θέσει σε λειτουργία έναν αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό πομπό. Λίγο αργότερα, στους 1.600 χιλιοκύκλους, οι κάτοικοι της αχαϊκής πρωτεύουσας ακούνε πρώτη φορά από τα ραδιόφωνά τους τη φωνή των εξεγερμένων φοιτητών, που τους καλούν να συμπαρασταθούν στην κατάληψη και να αγωνιστούν για την ανατροπή της δικτατορίας.

Την ίδια ώρα, στο κέντρο της Αθήνας, το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο βρίσκεται ήδη υπό κατάληψη. Χιλιάδες φοιτητές και πολίτες έχουν συγκεντρωθεί μέσα και έξω από το κτιριακό συγκρότημα της οδού Πατησίων, ενώ από τον εκεί αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό των εξεγερμένων μεταδίδονται συνθήματα κατά της χούντας και διαρκείς εκκλήσεις συμπαράστασης. Τα νέα από την πρωτεύουσα φτάνουν στην Πάτρα ενισχύοντας την αποφασιστικότητα των νέων της αχαϊκής πρωτεύουσας που έχουν επιλέξει να οργανώσουν τη δική τους αντίσταση απέναντι στο καθεστώς των συνταγματαρχών.

Το «Πολυτεχνείο» της Πάτρας (1973): Η μυστική συνάντηση 40 φοιτητών στον σιδηροδρομικό σταθμό και η εξέγερση που ξεσήκωσε την αχαϊκή πρωτεύουσα-1
Καθιστική διαμαρτυρία στη συμβολή των οδών Κορίνου και Αράτου στην Πάτρα, κατά την κατάληψη του Νοεμβρίου 1973 (φωτ. Αρχείο: Β. Ζαφειρόπουλου – afkp.upatras.gr).

Η φοιτητική εξέγερση του Νοεμβρίου 1973 έχει πλέον αποκτήσει πανελλαδικές διαστάσεις, με κινητοποιήσεις που εκδηλώνονται και σε άλλα πανεπιστημιακά κέντρα της χώρας. Στην Πάτρα, ωστόσο, οι εξελίξεις προσλαμβάνουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Η κατάληψη του Πανεπιστημίου στην οδό Κορίνθου εξελίσσεται σε μια μαζική αντιδικτατορική κινητοποίηση που βγάζει χιλιάδες κατοίκους στους δρόμους. Πίσω από όσα διαδραματίζονται εκείνο το διήμερο (15-16 Νοεμβρίου) βρίσκεται μια πολύμηνη περίοδος αντιπαραθέσεων, διώξεων και επίμονων προσπαθειών για την αποκατάσταση των δημοκρατικών ελευθεριών στο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της πόλης.

Το Πανεπιστήμιο της οδού Κορίνθου που αποτέλεσε το κέντρο της αντίστασης

Η ανάπτυξη του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος στην Πάτρα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς εκδηλώθηκε σε ένα Πανεπιστήμιο με σχετικά σύντομη ιστορία. Το ίδρυμα είχε συσταθεί το 1964 και εγκαινιάστηκε στις 30 Νοεμβρίου 1966, ανήμερα της εορτής του πολιούχου της πόλης, Αγίου Ανδρέα. Πέντε μήνες αργότερα εκδηλώνεται το πραξικόπημα, ενώ στις αρχές της δεκαετίας του 1970 η φοιτητική του κοινότητα αριθμούσε περίπου 2.200 νέους.

Επίκεντρο της ακαδημαϊκής ζωής ήταν το κτίριο του πανεπιστημίου της οδού Κορίνθου 231-233, γνωστό ως «Παράρτημα», όπου πραγματοποιούνταν οι περισσότερες παραδόσεις μαθημάτων και αρκετά εργαστήρια. Στην πανεπιστημιούπολη του Ρίου λειτουργούσαν τότε μονάχα ορισμένες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες, ενώ σημαντικό σημείο συνάντησης των σπουδαστών αποτελούσε και η Φοιτητική Λέσχη.

Η δικτατορία είχε επιβάλει αυστηρό έλεγχο στο ίδρυμα, που διοικούνταν από διορισμένη επιτροπή με επικεφαλής τον στρατηγό Αχιλλέα Τάγαρη, ο οποίος ασκούσε παράλληλα και καθήκοντα κυβερνητικού επιτρόπου, μια θέση που είχε επιβάλει το καθεστώς των συνταγματαρχών προκειμένου να ελέγχει άμεσα τη λειτουργία των πανεπιστημίων και την εφαρμογή της κυβερνητικής πολιτικής στην ανώτατη εκπαίδευση. Στον φοιτητικό σύλλογο κυριαρχούσαν πρόσωπα προσκείμενα στο καθεστώς, ενώ οι δημοκρατικοί φοιτητές αντιμετώπιζαν παρακολουθήσεις, απειλές και πειθαρχικές διώξεις.

Το «Πολυτεχνείο» της Πάτρας (1973): Η μυστική συνάντηση 40 φοιτητών στον σιδηροδρομικό σταθμό και η εξέγερση που ξεσήκωσε την αχαϊκή πρωτεύουσα-2
Διαδήλωση έξω από το Παράρτημα, στις 16.11.1973. Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από τον Αναστάσιο Μαργέτη που ανήκε στην ομάδα περιφρούρησης του κτιρίου.

Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός πως οι φοιτητικές εκλογές που πραγματοποιήθηκαν στο ίδρυμα την 14η Νοεμβρίου 1972, δηλαδή έναν χρόνο πριν από την εξέγερση, συνοδεύτηκαν από σοβαρές καταγγελίες για νοθεία. Δημοκρατικοί σπουδαστές εντόπισαν στα καζανάκια των αποχωρητηρίων του Πανεπιστημίου σχέδιο αλλοίωσης της εκλογικής διαδικασίας και σημαδεμένα ψηφοδέλτια, αποκαλύπτοντας τις μεθοδεύσεις όσων επιχειρούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο του φοιτητικού συλλόγου.

Οι 512 υπογραφές και η «δεκαεξάωρη» συνέλευση

Τους πρώτους μήνες του 1973, η δυσαρέσκεια των φοιτητών απέναντι στις μεθοδεύσεις του καθεστώτος έχει πλέον οξυνθεί και οι ίδιοι αναζητούν τρόπους αντίδρασης. Προετοιμάζουν μια μεγάλη γενική συνέλευση για να θέσουν εκεί τα ζητήματα που αφορούν το ακαδημαϊκό τους μέλλον. Ετσι, στους διαδρόμους του Πανεπιστημίου, νεαροί αρχίζουν να πλησιάζουν διακριτικά τους συμφοιτητές τους, να ανταλλάσσουν λίγες κουβέντες και να βγάζουν με τρόπο από τις τσέπες τους διπλωμένα φύλλα χαρτιού. Ζητούν υπογραφές για να μπορέσουν να συγκαλέσουν τη γενική συνέλευση, έχοντας συνεχώς τον φόβο ότι οι κινήσεις τους μπορεί να υποπέσουν στην αντίληψη των ασφαλιτών.

Σύμφωνα με μαρτυρίες των συμμετεχόντων, ορισμένοι φοιτητές, όταν βρέθηκαν αντιμέτωποι με αστυνομικούς ελέγχους, έφτασαν ακόμη και στο σημείο να καταπιούν τα χαρτιά με τις υπογραφές, προκειμένου να μη βρεθούν τα ονόματα των συμφοιτητών τους στα χέρια της Ασφάλειας. Παρά τις δυσκολίες, συγκεντρώνονται τελικά 512 υπογραφές, οι οποίες κατατίθενται στις πανεπιστημιακές αρχές. Στις 27 Φεβρουαρίου 1973, περίπου 1.500 φοιτητές κατακλύζουν τις αίθουσες και τους διαδρόμους του εκπαιδευτικού ιδρύματος, συμμετέχοντας σε μία από τις μεγαλύτερες αντιδικτατορικές συνελεύσεις που είχαν πραγματοποιηθεί μέχρι τότε στην Πάτρα.

Η συνέλευση διήρκεσε περίπου 16 ώρες και έμεινε γνωστή ως η «δεκαεξάωρη», αποτελώντας σημείο αναφοράς για το φοιτητικό κίνημα της πόλης. Οι συμμετέχοντες συζήτησαν ζητήματα πανεπιστημιακών ελευθεριών, δημοκρατικής εκπροσώπησης και τερματισμού των αυθαίρετων παρεμβάσεων του καθεστώτος, ενώ καταγγέλθηκαν ανοιχτά οι απειλές, οι συλλήψεις και οι εκβιασμοί που αντιμετώπιζαν οι αντιφρονούντες. Η συνέλευση ολοκληρώθηκε με την ανάκρουση του Εθνικού Υμνου και την απόφαση για αποχή από τα μαθήματα έως τις 6 Μαρτίου 1973, με προοπτική συνέχισής της εφόσον δεν συγκαλούνταν νέα συνέλευση για την εξέταση των φοιτητικών αιτημάτων.

Η αντιπαράθεση με τις πανεπιστημιακές αρχές, ωστόσο, δεν είχε τελειώσει. Τον Μάρτιο, η ένταση αναζωπυρώθηκε, όταν οι φοιτητές ζήτησαν να συγκεντρωθούν εκ νέου, αλλά βρέθηκαν αντιμέτωποι με την άρνηση της διοίκησης να τους παραχωρήσει το αμφιθέατρο. Η διαμαρτυρία μεταφέρθηκε τότε στους δρόμους της Πάτρας, με τους συγκεντρωμένους να πραγματοποιούν πορεία στο κέντρο της πόλης και στη συνέχεια να καταλαμβάνουν τη Φοιτητική Λέσχη, στη συμβολή των οδών Πατρέως και Δημητρίου Υψηλάντου, τραγουδώντας το γνωστό κρητικό ριζίτικο τραγούδι «Πότε θα κάνει ξαστεριά». Η Αστυνομία επενέβη βίαια, προχωρώντας σε ξυλοδαρμούς και συλλήψεις, ενώ οκτώ φοιτητές παραπέμφθηκαν σε δίκη.

Η καταστολή κλιμακώθηκε τους επόμενους μήνες. Γονείς φοιτητών καλούνταν από την Αστυνομία και τη Χωροφυλακή και δέχονταν πιέσεις να αποτρέψουν τα παιδιά τους από τη συμμετοχή στις κινητοποιήσεις. Ανάλογες επιστολές έστελνε στους γονείς και ο ίδιος ο στρατηγός Τάγαρης εκείνο τον καιρό, επιχειρώντας να περιορίσει τη δράση των νεαρών μέσω των οικογενειών τους.

Να σημειωθεί πως οι διωκτικές αρχές της Πάτρας είχαν καταρτίσει έναν κατάλογο 176 φοιτητών, τους οποίους είχαν κατατάξει σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με τον βαθμό επικινδυνότητας που τους απέδιδαν. Ο κατάλογος αυτό έχει διασωθεί στο ιστορικό αρχείο του φοιτητικού κινήματος της πόλης και αποτελεί δείγμα της έκτασης που είχε λάβει η παρακολούθηση των σπουδαστών.

Τον Απρίλιο του 1973 πραγματοποιείται μεγάλη διαδήλωση με αφετηρία την πλατεία Γεωργίου, η οποία έφτασε στα Ψηλά Αλώνια και στην πλατεία Τριών Συμμάχων, ενώ στις 10 Αυγούστου, όταν δικάζονταν οι 8 φοιτητές στο Μονομελές Πλημμελειοδικείο Πατρών με την κατηγορία της απείθειας, επειδή είχαν αρνηθεί τον Μάρτιο να συμμορφωθούν με τις εντολές της Αστυνομίας κατά την κατάληψη της Φοιτητικής Λέσχης, εκατοντάδες συμφοιτητές τους επέστρεψαν στην Πάτρα, παρά τις καλοκαιρινές διακοπές, και πραγματοποίησαν νέα πορεία συμπαράστασης. Τελικά, τέσσερις κατηγορούμενοι αθωώθηκαν λόγω αμφιβολιών, ενώ οι υπόλοιποι τέσσερις καταδικάστηκαν σε φυλάκιση 25 ημερών – δύο με αναστολή και δύο με δυνατότητα μετατροπής της ποινής σε χρηματική.

Το «Πολυτεχνείο» της Πάτρας (1973): Η μυστική συνάντηση 40 φοιτητών στον σιδηροδρομικό σταθμό και η εξέγερση που ξεσήκωσε την αχαϊκή πρωτεύουσα-3
Φωτογραφικό στιγμιότυπο από τις κινητοποιήσεις στο Πανεπιστήμιο Πατρών τη 15η Νοεμβρίου (πηγή: Δ. Κοσμόπουλος – afkp.upatras.gr).

Και μια σημαντική λεπτομέρεια: Μεταξύ των συνηγόρων υπεράσπισης των οκτώ παιδιών βρισκόταν και ο 46χρονος δικηγόρος Κωστής Στεφανόπουλος, πρώην βουλευτής Αχαΐας της ΕΡΕ και μετέπειτα Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η παρουσία του στη δίκη ήταν μία από τις πολλές εκδηλώσεις συμπαράστασης των δημοκρατικών δικηγόρων της πόλης προς τους διωκόμενους φοιτητές, με τους οποίους είχαν ήδη αναπτύξει δεσμούς από τους πρώτους μήνες του 1973.

Η συνάντηση στον σιδηροδρομικό σταθμό και η απόφαση για κατάληψη

Η κρίσιμη καμπή για το φοιτητικό κίνημα της περιοχής ήρθε την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973. Στις εννέα το βράδυ, περίπου 150 φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο αμφιθέατρο του Παραρτήματος για να παρακολουθήσουν μια συζήτηση με θέμα «Ο φοιτητής μέσα στην κοινωνία».

Μεταξύ των ομιλητών βρίσκονταν ο Αντώνης Τσουρινάκης, που είχε διατελέσει αντιπρόεδρος της μεγάλης φοιτητικής συνέλευσης της 27ης Φεβρουαρίου 1973 και στη συνέχεια θα συνέβαλλε στη λειτουργία του αυτοσχέδιου ραδιοφωνικού σταθμού της κατάληψης, ο Κώστας Βογιατζής, τότε φοιτητής του Μαθηματικού Τμήματος και πρόεδρος φοιτητικών γενικών συνελεύσεων, ο οποίος αργότερα κατέγραψε τα γεγονότα στο βιβλίο του «Νοέμβρης ’73… Πάτρα» (εκδόσεις «Το Δόντι»), και η Τζόγια Καππάτου, φοιτήτρια Ηλεκτρολόγων Μηχανικών, που εξελίχθηκε σε αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πατρών και έφυγε από τη ζωή το 2023. Στη διάρκεια της εκδήλωσης έγινε γνωστό ότι το Πολυτεχνείο της Αθήνας είχε καταληφθεί, είδηση που προκάλεσε ενθουσιασμό και άνοιξε αμέσως τη συζήτηση για ανάλογη δράση στην Πάτρα.

Ο 24χρονος τότε φοιτητής του Χημικού Κώστας Παυλίδης, που είχε ήδη δραστηριοποιηθεί στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα και κατά τη Μεταπολίτευση θα συνίδρυε την «Οκτάνα», ένα από τα πιο γνωστά εναλλακτικά μπαρ των Εξαρχείων τη δεκαετία του 1980, πρότεινε να παραμείνουν οι συγκεντρωμένοι μέσα στο κτίριο, εκφράζοντας έμπρακτα τη συμπαράστασή τους στους Αθηναίους συναδέλφους τους. Δεν ελήφθη όμως κάποια οριστική απόφαση και η συνέλευση ολοκληρώθηκε χωρίς να πραγματοποιηθεί κατάληψη. Περίπου σαράντα φοιτητές κατευθύνθηκαν στη συνέχεια στο καφενείο του σιδηροδρομικού σταθμού, όπου συζήτησαν τις τελευταίες εξελίξεις και συμφώνησαν να οργανώσουν νέα μαζική συγκέντρωση την επομένη, στις δύο το μεσημέρι.

Ανάμεσα στους περίπου σαράντα φοιτητές που συμμετείχαν στη συνάντηση ήταν ο Κώστας Βογιατζής, που είχε ήδη διακριθεί για τη δράση του στις φοιτητικές συνελεύσεις, ο Νίκος Ηλιόπουλος, που αργότερα θα εγκαθίστατο στο Παρίσι και θα ακολουθούσε ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στις κοινωνικές επιστήμες, έχοντας μάλιστα δάσκαλό του τον διακεκριμένο Ελληνα φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη, ο Βασίλης Μιχολός, που θα αναλάμβανε την περιφρούρηση της εισόδου του κατειλημμένου Πανεπιστημίου, ο Διονύσης (Ακης) Ταγκαλάκης, που είχε προεδρεύσει στη μεγάλη συνέλευση του προηγούμενου Φεβρουαρίου, και ο Γιάννης Πουντουράκης, τότε πρόεδρος του Συλλόγου Κρητών Φοιτητών, ο οποίος μετά τη Μεταπολίτευση θα γινόταν καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και θα εξέδιδε ποιητικές συλλογές. Παρόντες ήταν επίσης ο Δημήτρης Βεργίδης, φοιτητής Μαθηματικών και μετέπειτα καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών, και ο Δημήτρης Αθανασίου, που αργότερα θα διατελούσε αντιδήμαρχος Πατρέων και θα παντρευόταν τη συναγωνίστριά του στην εξέγερση Τζόγια Καππάτου.

Οι περισσότεροι θα αναλάμβαναν την επομένη σημαντικές οργανωτικές αρμοδιότητες στην κατάληψη, από τον συντονισμό των κινητοποιήσεων και τη σύνταξη των ανακοινώσεων μέχρι την περιφρούρηση του κτιρίου και τη διανυκτέρευση των φοιτητών. Η απόφαση να συγκεντρωθούν ξανά στο Πανεπιστήμιο διαδόθηκε γρήγορα στους φοιτητικούς κύκλους, καθώς η επιθυμία για κλιμάκωση των κινητοποιήσεων είχε ήδη αρχίσει να αποκτά ευρύτατη υποστήριξη.

Οι λεπτομέρειες αυτής της συνάντησης είναι γνωστές, πέραν των μαρτυριών των συμμετεχόντων, κι από ένα έγγραφο των ίδιων των διωκτικών αρχών. Πρόκειται για το πόρισμα της ένορκης προανάκρισης που συνέταξε στις 21 Νοεμβρίου 1973 ο αστυνόμος Β΄ Θεόδωρος Λάγιος της Υποδιεύθυνσης Γενικής Ασφαλείας Πατρών, στο οποίο καταγράφονται με ιδιαίτερη λεπτομέρεια οι κινήσεις των φοιτητών, τα ονόματα των πρωταγωνιστών και οι αποφάσεις που ελήφθησαν εκείνες τις ημέρες. Η γλώσσα του εγγράφου είναι χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο το καθεστώς αντιμετώπιζε τις κινητοποιήσεις, καθώς οι αντιδικτατορικές συγκεντρώσεις χαρακτηρίζονται παράνομες και οι συμμετέχοντες κατηγορούνται ότι προκαλούσαν αναταραχή εναντίον της εξουσίας.

Οι φοιτητές κατηγορούνται ότι «προεκάλουν τους πολίτας και λοιπούς φοιτητάς είς διέγερσιν κατά της νομίμου εξουσίας», ενώ οι πορείες που πραγματοποιήθηκαν στους δρόμους της Πάτρας χαρακτηρίζονται «οχλοκρατικάς διαδηλώσεις». Ακόμη και η ίδια η συγκέντρωση των νέων στο εκπαιδευτικό ίδρυμα περιγράφεται ως παράνομη, αποτυπώνοντας την αντίληψη των αρχών ότι κάθε ανοιχτή αμφισβήτηση της δικτατορίας συνιστούσε απειλή για την κρατική εξουσία.

Την Πέμπτη 15 Νοεμβρίου λοιπόν, περίπου 500 φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Πανεπιστήμιο Πατρών και αποφάσισαν την κατάληψή του, εκφράζοντας την αλληλεγγύη τους προς τους εξεγερμένους της Αθήνας και διεκδικώντας την ικανοποίηση των δικών τους αιτημάτων. Η απόφαση ελήφθη μέσα σε κλίμα έντονου ενθουσιασμού, ενώ ακολούθησε η εκλογή δωδεκαμελούς Επιτροπής Αγώνα που θα αναλάμβανε τον συντονισμό των επόμενων ενεργειών.

Στην Επιτροπή συμμετείχαν ο Γιάννης Πουντουράκης, η Αννα Μπαστάκη, ο Νίκος Ηλιόπουλος, ο Βασίλης Μιχολός, ο Αντώνης Τσουρινάκης, η Τζόγια Καππάτου, ο Κώστας Ευαγγελάκος, ο Κώστας Βογιατζής, ο Δημήτρης Βεργίδης, ο Χριστόδουλος Λέφας, ο Δημήτρης Τσίγκας και ο Μιχάλης Ζουρνάς. Αργότερα, προστέθηκε στην οργανωτική δομή και ο Δημήτρης Αθανασίου. Ταυτόχρονα, συγκροτήθηκαν επιμέρους επιτροπές με συγκεκριμένες αρμοδιότητες, προκειμένου να εξασφαλιστεί η λειτουργία της κατάληψης.

Το πανεπιστημιακό κτίριο μετονομάστηκε σε Ελεύθερο Πανεπιστήμιο της Πάτρας και οι φοιτητές χωρίστηκαν σε ομάδες εργασίας. Σύμφωνα με το πόρισμα της Ασφάλειας, τη συντονιστική ομάδα αποτελούσαν οι Δημήτρης Βεργίδης, Κώστας Βογιατζής, Χριστόδουλος Λέφας, Δημήτρης Τσίγκας και Δημήτρης Αθανασίου. Τη σίτιση ανέλαβαν η Αννα Μπαστάκη και ο Κώστας Ευαγγελάκος, τη διανυκτέρευση οι Γιάννης Πουντουράκης, Αντώνης Τσουρινάκης και Τζόγια Καππάτου, ενώ ο έλεγχος της εισόδου ανατέθηκε στους Βασίλη Μιχολό και Μιχάλη Ζουρνά. Τις δηλώσεις της Επιτροπής Αγώνα προς τον Τύπο και την έκδοση των ανακοινώσεών της είχε αναλάβει ο Νίκος Ηλιόπουλος.

Ο αυτοσχέδιος ραδιοσταθμός και οι χιλιάδες διαδηλωτές

Η οργάνωση της κατάληψης προχώρησε γρήγορα. Στην ταράτσα αναρτήθηκαν πανό με συνθήματα, ενώ από τα παράθυρα του κτιρίου έπεφταν εκατοντάδες χειρόγραφες προκηρύξεις. Αλλοι φοιτητές ετοίμαζαν φαγητό, άλλοι παρακολουθούσαν τις κινήσεις της Αστυνομίας και ορισμένοι είχαν αναλάβει να ενημερώνουν τους συμφοιτητές τους για τις τελευταίες εξελίξεις στην Αθήνα. Οι φωνές των καταληψιών ακούγονταν σε ολόκληρη την οδό Κορίνθου, όπου άρχισαν να συγκεντρώνονται μαθητές, εργαζόμενοι και κάτοικοι της περιοχής.

Η καθημερινότητα της κατάληψης περιλάμβανε συνεχείς συνελεύσεις, συζητήσεις, τραγούδια, ανακοινώσεις από τον αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό που εξέπεμπε από τις έντεκα το βράδυ της Πέμπτης τους 1.600 χιλιοκύκλους, και προετοιμασίες για την αντιμετώπιση ενδεχόμενης αστυνομικής επέμβασης. Οι φοιτητές οργάνωσαν ακόμη δύο αυτοσχέδιες θεατρικές παραστάσεις, με τίτλο «Επιτροπή φοιτητών επισκέπτεται τον Τάγαρη» και «Ενας φοιτητής στην Ασφάλεια», μέσα από τις οποίες σατίριζαν τις πρακτικές της δικτατορίας και τις πιέσεις που ασκούσε η διορισμένη πανεπιστημιακή διοίκηση. Η Τζόγια Καππάτου, ανατρέχοντας αρκετές δεκαετίες αργότερα στα γεγονότα εκείνων των ημερών, θα περιέγραφε στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων τη νοοτροπία που επικρατούσε μεταξύ των φοιτητών: «Δεν πιστεύαμε ότι θα ήμασταν οι σωτήρες της Ελλάδας και πολύ σωστά δεν το πιστεύαμε», θα πει.

Η μεγάλη ελληνική σημαία στην κεφαλή της πορείας

Το πρωί της Παρασκευής 16 Νοεμβρίου, η εικόνα στο κέντρο της Πάτρας είχε αλλάξει αισθητά. Εκατοντάδες πολίτες κατευθύνονταν προς το ίδρυμα, ανταποκρινόμενοι στις εκκλήσεις που μεταδίδονταν από τον ραδιοφωνικό σταθμό και τα μεγάφωνα του κτιρίου. Κάποιοι απ’ αυτούς έφερναν κουβέρτες, τρόφιμα και φάρμακα, ενώ ομάδες μαθητών εγκατέλειπαν τις σχολικές αίθουσες για να βρεθούν στο πλευρό των φοιτητών. Η κυκλοφορία των οχημάτων διακόπηκε σε μεγάλο μέρος της οδού Κορίνθου και τα συνθήματα άρχισαν να ακούγονται όλο και εντονότερα σε ολόκληρη τη γύρω περιοχή.

Το «Πολυτεχνείο» της Πάτρας (1973): Η μυστική συνάντηση 40 φοιτητών στον σιδηροδρομικό σταθμό και η εξέγερση που ξεσήκωσε την αχαϊκή πρωτεύουσα-4
Πανό με αντιδικτατορικά συνθήματα αναρτημένα στο Πανεπιστήμιο Πατρών το μεσημέρι της 16ης Νοεμβρίου 1973 (πηγή: Αντιδικτατορικό Φοιτητικό Κίνημα Πάτρας, afkp.upatras.gr).

Το μεσημέρι, οι καταληψίες βγήκαν από το Πανεπιστήμιο και ενώθηκαν με τους συγκεντρωμένους. Σχηματίστηκε μια μεγάλη διαδήλωση, στην οποία συμμετείχαν χιλιάδες φοιτητές, μαθητές και πολίτες, με επικεφαλής την Επιτροπή Αγώνα και έναν οικοδόμο που κρατούσε μια μεγάλη ελληνική σημαία. Η πορεία διέσχισε κεντρικούς δρόμους της Πάτρας, πέρασε από τα Ψηλά Αλώνια, κατευθύνθηκε προς την Αγίου Ανδρέου και έφτασε στην πλατεία Ολγας. Οι διαδηλωτές φώναζαν συνθήματα εναντίον της δικτατορίας, καλώντας παράλληλα τους εργαζομένους να συμμετάσχουν στον αγώνα για την αποκατάσταση της δημοκρατίας.

Η έκταση της κινητοποίησης αποτυπώνεται ακόμη και στις αναφορές της Ασφάλειας, η οποία κατέγραψε δεκάδες συνθήματα που ακούστηκαν κατά τη διάρκεια της κατάληψης και των διαδηλώσεων. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν τα «Απόψε πεθαίνει ο φασισμός», «Κάτω η Χούντα», «ΕΣΑ ΕΣ-ΕΣ βασανιστές» και «Εργάτες αγρότες, φοιτητές, όλοι στον αγώνα». Στο σχετικό πόρισμα των αρχών οι σπουδαστές κατηγορούνταν ότι ήταν αυτοί που υποκινούσαν τους πολίτες εναντίον της εξουσίας.

Η μεγάλη συμμετοχή του πληθυσμού της Πάτρας είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς για πρώτη φορά έπειτα από χρόνια πραγματοποιούνταν τόσο μαζική και ανοιχτά αντιδικτατορική διαδήλωση στους δρόμους της πόλης. Οι αστυνομικές δυνάμεις επέλεξαν να αποφύγουν εκείνη την ώρα να επιχειρήσουν τη βίαιη διάλυση της πορείας, ενώ μετά την ολοκλήρωση της πορείας εκατοντάδες πολίτες παρέμειναν συγκεντρωμένοι στην οδό Κορίνθου προστατεύοντας με αυτό τον τρόπο τα νεαρά παιδιά που επέστρεψαν στον χώρο του Πανεπιστημίου και άρχισαν να προετοιμάζουν μια ακόμη μεγαλύτερη κινητοποίηση για το μεσημέρι του Σαββάτου.

Η αποχώρηση από το Πανεπιστήμιο και το ανθρωποκυνηγητό της Ασφάλειας

Οι σχεδιασμοί αυτοί όμως ανατράπηκαν από τις πληροφορίες που άρχισαν να φτάνουν από την Αθήνα. Η Επιτροπή Αγώνα πληροφορήθηκε ότι στρατιωτικές μονάδες είχαν κινητοποιηθεί γύρω από το Πολυτεχνείο της οδού Πατησίων και ότι είχαν σημειωθεί αιματηρές συγκρούσεις. Καθώς περνούσαν οι ώρες, γινόταν σαφές ότι η δικτατορία είχε αποφασίσει να καταστείλει την εξέγερση πάση θυσία χρησιμοποιώντας ακόμη και στρατιωτικά μέσα.

Τα ξημερώματα του Σαββάτου 17 Νοεμβρίου, η Επιτροπή Αγώνα αποφάσισε την οργανωμένη αποχώρηση των καταληψιών, προκειμένου να αποφευχθεί μια αντίστοιχη βίαιη επέμβαση στο Πανεπιστήμιο. Οι φοιτητές άρχισαν να εγκαταλείπουν το κτίριο τμηματικά, σε μικρές ομάδες, προσπαθώντας με αυτό τον τρόπο να διαφύγουν τη προσοχή των αστυνομικών που βρίσκονταν στην περιοχή. Τελευταία αποχώρησαν τα μέλη της Επιτροπής Αγώνα, αφού προηγουμένως είχαν φροντίσει για την ασφαλή έξοδο των περισσότερων συγκεντρωμένων. Η αποχώρηση ολοκληρώνεται χωρίς να καταγραφεί κάποια οργανωμένη αστυνομική έφοδος ή βίαιη αντίδραση. Η αντίδραση θα ερχόταν λίγες ώρες αργότερα.

Από το πρωί του Σαββάτου, η Ασφάλεια άρχισε να αναζητά τους πρωταγωνιστές της κατάληψης, πραγματοποιώντας εφόδους σε σπίτια και ελέγχους στα μέσα μαζικής μεταφοράς. Πολλοί φοιτητές, ιδίως όσοι κατάγονταν από άλλες περιοχές, προσπάθησαν να εγκαταλείψουν την Πάτρα, ενώ άλλοι αναγκάστηκαν να κρυφτούν σε σπίτια συμφοιτητών και φίλων τους. Οι διωκτικές αρχές εξέδωσαν εντάλματα σύλληψης εναντίον μελών της Επιτροπής Αγώνα, ενώ αρκετοί από όσους συνελήφθησαν υποβλήθηκαν σε βασανιστήρια.

Στις 28 Νοεμβρίου, έπειτα από τις έρευνες και τις διώξεις που είχαν ακολουθήσει την κατάληψη, οι συλληφθέντες Κώστας Βογιατζής, Δημήτρης Βεργίδης, Χριστόδουλος Λέφας, Δημήτρης Τσίγκας και Κώστας Ευαγγελάκος προφυλακίστηκαν στον Κορυδαλλό. Στις γυναικείες φυλακές οδηγήθηκε η Τζόγια Καππάτου, που τοποθετήθηκε σε θάλαμο μαζί με ποινικές κρατούμενες καταδικασμένες σε ισόβια κάθειρξη. Οι προφυλακισμένοι αφέθηκαν προσωρινά ελεύθεροι στις 15 Δεκεμβρίου 1973, εν αναμονή της δίκης τους, η οποία τελικά δεν πραγματοποιήθηκε πριν από την πτώση της δικτατορίας.

Οι δικηγόροι της Πάτρας στο στόχαστρο της χούντας

Οι διώξεις όμως δεν περιορίστηκαν μονάχα σε φοιτητές. Επεκτάθηκαν και σε δικηγόρους της Πάτρας, οι οποίοι θεωρήθηκαν από την Ασφάλεια ύποπτοι για συνεργασία με το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο Νίκος Αντωνόπουλος, μετέπειτα αντιδήμαρχος Πατρέων επί δώδεκα χρόνια, ο Δημήτρης Γεωργόπουλος, που αργότερα εξελέγη βουλευτής Αχαΐας με το ΠΑΣΟΚ, ο Γιώργος Κατσιγιάννης, δραστήριο μέλος του κύκλου των δημοκρατικών δικηγόρων της πόλης, ο Γιώργος Τσαφούλιας, που υπήρξε ιδρυτικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ και το 1996 εξελέγη βουλευτής με το ΔΗΚΚΙ, και ο Ασημάκης Φωτήλας, ήδη πρώην βουλευτής της Ενωσης Κέντρου, από ιστορική οικογένεια της Αχαΐας, ο οποίος στη Μεταπολίτευση θα διατελούσε ευρωβουλευτής και υφυπουργός Εξωτερικών, ενώ ήταν και πατέρας του σημερινού βουλευτή Αχαΐας και υφυπουργού Πολιτισμού, Ιάσονα Φωτήλα. Και οι πέντε συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στις φυλακές Κορυδαλλού.

Η αντιδικτατορική δράση τους είχε εκδηλωθεί δημόσια αρκετούς μήνες νωρίτερα. Τον Φεβρουάριο του 1973, ομάδα 23 δικηγόρων της Πάτρας είχε συντάξει κείμενο συμπαράστασης στους διωκόμενους φοιτητές, το οποίο αποφάσισε να δημοσιεύσει στον Τύπο. Σύμφωνα με μεταγενέστερη μαρτυρία του Δημήτρη Γεωργόπουλου, ο ίδιος ανέλαβε να το παραδώσει κρυφά στην εφημερίδα «Ημέρα» των Πατρών, ενώ ο Γιώργος Τσαφούλιας κρατούσε τσίλιες κι ήταν έτοιμος να τον ειδοποιήσει εάν εμφανίζονταν άνδρες της Ασφάλειας. Ο μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος, που είχε επίσης υπογράψει τη συγκεκριμένη διαμαρτυρία. Είχε μάλιστα διαβεβαιώσει τον Γεωργόπουλο ότι μπορούσε να τον κατονομάσει ως συντάκτη του κειμένου σε περίπτωση που αντιμετώπιζε προβλήματα με την Ασφάλεια κατά τη δημοσίευσή του.

Οσο οι σπουδαστές παρέμεναν προφυλακισμένοι στον Κορυδαλλό, οι συμφοιτητές τους στο Πανεπιστήμιο Πατρών οργάνωσαν σιωπηλή αποχή από τα μαθήματα, εκφράζοντας με αυτόν τον τρόπο τη συμπαράστασή τους, παρά την επιτήρηση των αρχών. Η κινητοποίηση πραγματοποιήθηκε από τα τέλη Νοεμβρίου έως τα μέσα Δεκεμβρίου.

Ο εξ επαφής πυροβολισμός στον λαιμό του 22χρονου Γιώργου Σαμούρη

Στο μεταξύ, η Πάτρα είχε βιώσει ακόμη ένα συγκλονιστικό γεγονός. Τη Δευτέρα 19 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε η κηδεία του 22χρονου Γιώργου Σαμούρη, γιου του γιατρού Ανδρέα Σαμούρη, με καταγωγή από την αχαϊκή πρωτεύουσα, που σπούδαζε στην Πάντειο. Το βράδυ της Παρασκευής 16 Νοεμβρίου, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, ο νεαρός βρισκόταν στην ευρύτερη περιοχή του Πολυτεχνείου, κοντά στη διασταύρωση των οδών Καλλιδρομίου και Ζωσιμάδων, όταν δέχθηκε θανάσιμο πυροβολισμό στον λαιμό. Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, η σφαίρα προερχόταν από αστυνομικά πυρά. Ο νεαρός μεταφέρθηκε στο πρόχειρο ιατρείο που είχαν οργανώσει οι φοιτητές μέσα στο Πολυτεχνείο, όπου άφησε την τελευταία του πνοή, και στη συνέχεια στον Σταθμό Πρώτων Βοηθειών του ΙΚΑ, στη λεωφόρο Αλεξάνδρας.

Ο καθηγητής Χειρουργικής Κωνσταντίνος Αλιβιζάτος, που είχε προστρέξει στο αυτοσχέδιο νοσοκομείο για να περιθάλψει τους τραυματίες, κατέθεσε αργότερα στη δίκη του Πολυτεχνείου ότι είδε αίματα στη σκάλα του κτιρίου και πληροφορήθηκε πως προέρχονταν από τον Σαμούρη. «Η σφαίρα είχε διατρήσει τον λαιμό του και ο θάνατος είχε επέλθει ακαριαία», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Οι ακριβείς συνθήκες του πυροβολισμού δεν αποσαφηνίστηκαν πλήρως. Στο πόρισμα που συνέταξε το 1974 ο εισαγγελέας Δημήτρης Τσεβάς αναφέρεται ότι ο 22χρονος είχε πυροβοληθεί εξ επαφής από άγνωστο δράστη. Η μεταγενέστερη έρευνα του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη καταγράφει διαφορετικά τις περιστάσεις του τραυματισμού του, αποδίδοντάς τον σε πυρά της Αστυνομίας στην ευρύτερη περιοχή του Πολυτεχνείου. Ακόμη και η ταυτότητα του θύματος είχε καταγραφεί αρχικά λανθασμένα από τις αστυνομικές αρχές, που τον ανέφεραν ως «Χαμουρλή».

Στην κηδεία του, παρά τον στρατιωτικό νόμο και την ισχυρή παρουσία των δυνάμεων ασφαλείας, συγκεντρώθηκαν φοιτητές και κάτοικοι της Πάτρας για να τον αποχαιρετήσουν. Ακόμη και μέσα στο νεκροταφείο, ακούγονταν αντιδικτατορικά συνθήματα, παρά την παρουσία αστυνομικών δυνάμεων και τον φόβο νέων συλλήψεων. ΠΗΓΗ https://www.kathimerini.gr/istoria/564591925/to-polytechneio-tis-patras-1973-i-mystiki-synantisi-40-foititon-ston-sidirodromiko-stathmo-kai-i-exegersi-poy-xesikose-tin-achaiki-proteyoysa/

Δημοσίευση σχολίου

0 Σχόλια